Y tu ôl i'r giatiau mawreddog sydd ychydig fetrau i ffwrdd o'r pwynt hanesyddol hwn mae'r hyn sydd ar ôl o ystâd Talygarn George Clark.
Saif Tal-y-garn ymysg y bryniau i'r de o Bontyclun. Mae'n ystâd y mae ei ffawd wedi chwyddo a llifo dros y canrifoedd. Gellid olrhain ei darddiad i flynyddoedd cyfnos annibyniaeth Cymru yn y 14eg ganrif pan gafodd ei ddal fel arglwyddiaeth frodorol yn hytrach na syrthio dan reolaeth y Normaniaid ar ôl y goncwest.
Tra bod y maenordy cynnar wedi hen ddiflannu, erys cipolwg o ymgnawdoliadau dilynol Talygarn. Tyfodd amlygrwydd yr ystâd dan ddaliadaeth Syr Leoline Jenkins yn yr 17g. Ganed y cyfreithiwr a'r diplomydd dysgedig hwn ger Talygarn yn 1625. Gadawodd arian hefyd i adfer y capel anwes hynafol a fu'n gwasanaethu'r gymuned leol ers cenedlaethau.
Y cofnod cynharaf o ardd ar y safle yw map degwm dyddiedig 1841. Pryd hynny, roedd gan y safle blanhigfeydd, perllannau a dôl fawr, ac roedd yn eiddo i Dr. William Lisle. Roedd wedi prynu’r eiddo tua 1817, ond symudodd i Sain Ffagan erbyn 1851, ac yn y cyfnod hwnnw roedd y gerddi wedi’u hesgeuluso braidd. Ar ei farwolaeth ym 1856, trosglwyddwyd yr ystâd i'w ferch, a'i gwerthodd ym 1865 i George Thomas Clark.
Y caffaeliad hwn a drawsnewidiodd yr ystâd mewn gwirionedd. Yn beiriannydd ac archeolegydd a oedd wedi cydweithio ag Isambard Kingdom Brunel, aeth Clark ati i adnewyddu’r hyn a ddisgrifiodd fel ffurf “queer, rambling” y faenor bresennol. Dros dri degawd, goruchwyliodd ailfodelu cynhwysfawr a gludai gelfyddydau pensaernïol ac addurniadol Eidal y Dadeni i'r gornel Gymreig hon.
Plannwyd tiroedd a gerddi hardd, yn cynnwys llwyni blodeuol hardd a chrëwyd llyn mawr wedi'i ffinio â Rhododendrons. Ail-anwyd tu mewn y faenor gyda gwaith coed cerfiedig cain, nenfydau wedi'u paentio yn null Fenis, lleoedd tân marmor Verona, teils Napoli, a drysau argaenwaith o Vicenza.
Roedd yn ymgymeriad gwefreiddiol a oedd yn gweddu i statws Clark – roedd ei wraig Ann Price Lewis yn hanu o sylfaenwyr Gwaith Haearn Dowlais nerthol, a helpodd Clark i’w lywio i amlygrwydd byd-eang hyd ei farwolaeth ym 1898. O'r herwydd daeth Tal-y-garn yn symbol o rym diwydiannol Cymru
Parhaodd Talygarn yn ystâd deuluol ar ôl marwolaeth Clark, gyda'i fab Godfrey yn cwblhau'r gwaith adnewyddu.
Erbyn y 1920au, roedd ei ddyddiau bonedd wedi dod i ben, ac fe’i gwerthwyd ym 1922 i Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Trawsnewidiwyd y breswylfa orfoleddus hon yn noddfa i’r union weithwyr a ysgogodd chwyldro diwydiannol Cymru a chynhyrchu llawer o gyfoeth Clark. O 1923 ymlaen gwasanaethodd Talygarn fel cartref ymadfer a chanolfan adsefydlu, gan ddarparu gofal a seibiant i genedlaethau o lowyr a'u teuluoedd.
Yn ystod y cyfnod hwn, fe’i cefnogwyd gan Paul Robeson, canwr Americanaidd enwog a gyfrannodd nid yn unig at ei gostau rhedeg, ond a berfformiodd i’r glowyr a oedd yma.
Ym 1951 ar ôl ei ddefnyddio fel cartref ymadfer i lowyr, trosglwyddwyd Talygarn i’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Fe'i gwerthwyd i ddatblygwyr yn 2001 i'w drawsnewid yn fflatiau.
Mae rhagor o wybodaeth am gerddi Tŷ Talygarn ar gael yma
Am fwy o wybodaeth am hanes cymuned Pontyclun ewch i’n hamgueddfa ar-lein
