Roedd craidd canolog safle Bute gyferbyn â garej BETS ychydig i'r gogledd o fferm Bute gyda gwaith Mwyndy yn ei ymyl. Roedd hwn ar waith yng nghanol i ddiwedd y 1800au ac mae bellach wedi diflannu.

Yn y caeau i'r de o'r ffordd (ar ochr BETS) mae rhai tomenni bach o sorod wedi'u darganfod sydd â darganfyddiadau cysylltiedig o grochenwaith o'r 3ydd a'r 4ydd Ganrif, sef, wrth gwrs, cyfnod hwyr y Rhufeiniaid.

Roedd y ddau waith hyn yn eithaf helaeth ar draws yr hyn a elwir bellach yn Gefn yr Hendy a Mwyndy ac fe ddenasant weithwyr yma o sawl ardal gan gynnwys Cernyw. Y gweithiau hyn oedd un o brif ysgogwyr twf poblogaeth ym Meisgyn a Groesfaen ar ddiwedd y 19eg Ganrif.

Agorodd mwynglawdd Bute ar 22 Hydref 1852 a Mwynglawdd Mwyndy ym mis Mai 1855 a thyfodd y ddau yn gyflym. Cludwyd y mwyn i'r hyn a oedd bryd hynny'n orsaf Llantrissant (Pontyclun bellach) mewn cert. Adeiladodd Rheilffordd Dyffryn Elai linell i wasanaethu'r ddau fwynglawdd hyn ac roedd hon ar agor erbyn Chwefror 1859. Er mwyn cyflymu'r gwaith adeiladu, gosodwyd llinellau dros dro i ddechrau a thynnwyd y cerbydau gan geffylau. Ni chafodd y llinellau parhaol eu rhoi ar waith am flwyddyn arall ac ni ddechreuodd locomotifau weithio yma tan fis Gorffennaf 1860.

Cyrhaeddodd cynhyrchiant mwyn haearn uchafbwynt yn y 1870au ac ar ôl hynny gostyngodd y galw oherwydd mewnforion rhad o Sbaen. Erbyn hynny roedd mwynglawdd Bute wedi'i werthu i Messrs Levick, Simpson a Fothergill ac yna ym mis Mehefin 1873 i Gwmni Haearn Dowlais. Caeodd ym 1881. Caeodd mwynglawdd Mwyn Haearn Mwyndy ym 1884 ar ôl cynhyrchu dros filiwn tunnell o fwyn mewn 20 mlynedd.

Dyma ddyfyniad o hanes ymweliad Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol â mwynglawdd haearn Bute a Mwyndy ym 1874 a gyhoeddwyd ar ganllaw Grace. Cyhoeddir y testun hwn o dan drwydded ShareAlike Creative Commons.

“Wrth ddychwelyd o Landore i Gaerdydd, ymwelodd yr Aelodau â Mwynglawdd Haearn Mwyndy, ger Llantrisant, lle cawsant eu croesawu gan y Rheolwr, Mr William Vivian, a roddodd ddisgrifiad o’r mwynglawdd, a hanes y cloddio brig cynnar am fwyn haearn a’r gweithgynhyrchu haearn gyda siarcol, a gynhaliwyd yn yr ardal honno gannoedd o flynyddoedd yn ôl, nes iddynt gael eu gwahardd gan ddeddf seneddol yn gwahardd defnyddio’r coedwigoedd cyfagos ymhellach ar gyfer y cyflenwadau tanwydd angenrheidiol; a dangoswyd sbesimen o haearn o ansawdd rhagorol, a gynhyrchwyd ar adeg y gweithfeydd cynnar hynny, yr enw “Mwyn-dy” yn golygu “tŷ mwynau.”

Tua un mlynedd ar bymtheg yn ôl, arweiniodd darganfyddiad o fwyn yn yr eiddo cyfagos at ddarganfod mwyn yn y pwll glo hwn hefyd, a dechreuwyd gweithio arno. Mae'r dyddodiad yn cynnwys mwyn haearn hematit brown, sy'n digwydd mewn gwely neu fàs mawr, rhwng y calchfaen carbonifferaidd y mae'n gorffwys arno, a gwely o gydgrynhoad. Mae'n gorwedd yn union i'r de o ymyl basn glo De Cymru, gyda'r siâl tenau yn gorgyffwrdd â'r calchfaen yn agos at y mwyn. Roedd gwely'r mwyn mewn rhai mannau rhwng 35 a 40 troedfedd o drwch, ac mae'n plygu i'r gogledd ar ongl o tua 45 gradd.

Fel y rhan fwyaf o ddyddodion eraill o fwyn haearn hematit yn yr un ffurfiant, mae'n cael ei ganfod yn afreolaidd iawn, gyda màsau mawr o fwyn yn cael eu torri i ffwrdd yn sydyn gan fowlenni calchfaen rhyngddynt. Mae hyn yn golygu bod angen cyflogi o leiaf draean o'r glowyr ar "waith marw," archwilio, a gwneud cyfathrebiadau ar gyfer awyru ac ar gyfer cludo'r mwyn; cyfanswm y dynion a gyflogir yw tua 280.

Mae'r mwynglawdd yn cael ei weithio trwy gloddio brig a thrwy gloddio o dan y ddaear, gyda maint y gweithfeydd yn sylweddol iawn. Mae'r dyfnder fertigol i'r pwynt dyfnaf presennol yn 280 troedfedd o'r wyneb; ac mae'r dŵr yn cael ei bwmpio gan ddau beiriant, sy’n codi  dros 1,000 galwyn y funud yr yn y gaeaf, ac un ohonynt wedi'i drefnu i weithio ar y cwymp. Mae caledwch y mwyn yn amrywiol iawn, ac mae angen ffrwydro llawer ohono; o'r lefelau caiff ei gludo allan gan geffylau i'r siafftiau fertigol a'r planau gogwydd, ac ar ôl cyrraedd yr wyneb caiff ei dywallt yn uniongyrchol i'r wagenni rheilffordd, os yw'n ddigon pur; ond os nad yw, caiff ei baratoi â llaw yn gyntaf, gan gael ei dorri gan forthwylion ac yna ei gasglu â llaw i wahanu'r pyritau haearn ac amhureddau eraill.

Mae cyfanswm y mwyn haearn a godwyd a'i werthu wedi bod dros 620,000 tunnell, ac mae'r pwll glo ar hyn o bryd mewn gwaith gweithredol, gan gynhyrchu tua 5,000 tunnell o fwyn y mis. Mae ansawdd y mwyn yn ddefnyddiol, gan gynhyrchu rhwng 45 a 48 y cant o haearn metelaidd; mae'n cynnwys rhywfaint o silica.

Am ragor o wybodaeth am hanes cymuned Pontyclun, ewch i'n amgueddfa ar-lein